Veiligheidscultuur verbeteren: zo pakt Vitens het aan

Paul Meijer is programmamanager veiligheidscultuur bij drinkwaterbedrijf Vitens. Hij vertelt over het belang van sturen op houding en gedrag, welke concrete stappen hij zet om de veiligheidscultuur bij Vitens te verbeteren en hoe Learn2BSafe daarbij helpt.

Wat was de aanleiding voor jullie programma veiligheidscultuur?

“Vitens heeft zo’n 100 productielocaties voor drinkwater en heeft bijna 48.000 kilometer aan drinkwaterleiding in de grond liggen. We zijn continu bezig met het onderhouden, vervangen en uitbreiden daarvan. Met eigen mensen, maar ook veel met externe opdrachtnemers. We vonden dat er bij die werkzaamheden nog te veel ongevallen gebeurden.”

“Vanuit onze rol als werkgever en opdrachtgever zijn we gaan kijken wat we konden doen om de veiligheid te verbeteren. Vervolgens hebben we een plan gemaakt om de kans op ongevallen te verkleinen.”

Wat staat er in zo’n plan?

“In eerste instantie vooral harde, feitelijke zaken. Zoals kennis delen, processen aanpassen en scherper zijn op gebruik van bijvoorbeeld persoonlijke beschermingsmiddelen. Ook moeten we zorgen dat installaties veiliger worden gebouwd en dat we het onderwerp veiligheid meenemen in de selectiecriteria voor aannemers met wie we werken.”

“Die harde kant hebben we inmiddels grotendeels op orde. Maar je moet ook werken aan houding en gedrag. Want al heb je de harde kant op orde, dan nog is er een kans dat bijvoorbeeld iemand een productielocatie waar oordoppen verplicht zijn, tóch ingaat zonder oordoppen. Ook al hangt er een sticker die zegt dat je gehoorbescherming moet dragen, en hangt er een bakje met oordopjes naast de deur. Nou, dan heb je het dus over houding en gedrag. Als die niet veranderen, heb je niks aan al die harde oplossingen. Daarom hebben we onszelf twee jaar geleden ten doel gesteld om ook onze veiligheidscultuur te verbeteren.”

“Als je écht een goede veiligheidscultuur hebt, durf je te stoppen als werkzaamheden niet veilig en gezond uitvoerbaar zijn. Dan zeggen mensen uit zichzelf: ik ga die ruimte niet in, want ik kan er niet veilig en gezond werken.”

Waar begin je, als je de veiligheidscultuur wilt verbeteren?

“Wij zijn begonnen bij de vraag: hoe is onze cultuur nu? Is er überhaupt sprake van onveiligheid en waardoor ontstaat onveilig gedrag? Dat hebben we in beeld gebracht met de zogenoemde SCL-methodiek, de Safety Culture Ladder. In eerste instantie alleen bij onze afdeling Ontwerp & Aanleg. Voor die afdeling, waarvanuit ook de meeste uitvoeringsopdrachten door aannemers wordt uitgevoerd, waren we namelijk al aan de slag met een verbetertraject.”

“Uit een audit door een externe expert bleek dat we op trede 2 van de SCL stonden. Dat is in principe alleen een niveauconstatering. Maar je krijgt wel een goed beeld waar je staat op afzonderlijke aspecten van je veiligheidscultuur. Je beleid, de manier waarop je processen zijn ingericht, hoe je leert en verbetert als organisatie. Dat levert aanknopingspunten op om direct mee te beginnen.”

“Onlangs is de hele organisatie ge-audit en gecertificeerd op trede 2. In 2026 willen we de stap naar trede 3 zetten en in 2030 willen we op trede 4 staan, ook weer met de hele organisatie. Want wij geloven dat je een cultuur verandert met z’n allen.”

Je hebt het ook over sociale veiligheid, want iedereen moet zich veilig voelen om verbeterideeën aan te dragen en elkaar op dingen aan te spreken.

Paul Meijer, Vitens

“We hadden er ook voor kunnen kiezen om maar één afdeling te certificeren, bijvoorbeeld de afdeling die het grootste fysieke veiligheidsrisico loopt. Vaak is dat de meest veiligheidsbewuste afdeling, dus dan zul je sneller op een hoger niveau uitkomen. Maar wij hebben negen afdelingen en al die mensen maken samen de cultuur van Vitens. Of je nu in de drinkwateroperatie werkt of op de financiële afdeling. En al die mensen hebben met veiligheid en gezondheid te maken, van fysieke veiligheid tot psychosociale veiligheid.”

“Iedereen moet zich veilig voelen om verbeterideëen aan te dragen en elkaar op zaken aan te spreken. Daarom hebben we ervoor gekozen om onze cultuur in de breedte naar trede 4 te brengen en gecertificeerd te krijgen. Daar hoort een groeipad bij dat passend en reëel is. We gunnen onszelf de tijd om dat goed te doen.”

Hoe helpt Learn2BSafe jullie hierbij?

“Learn2BSafe adviseert ons hoe je met interventies op houding en gedrag stappen kunt zetten op alle relevante onderdelen van onze veiligheidscultuur: leiderschap, samenwerken met externe partijen, leren en verbeteren, processen optimaliseren. Het afgelopen jaar hebben ze in dat kader met name leiderschapstrainingen verzorgd. Voor directieleden, teammanagers en veiligheidsambassadeurs. Die trainingen draaien om de vraag: hoe neem je een leiderschapsrol in veiligheid?”.

“Daarnaast valideren ze de besluiten van ons veiligheidscultuur-kernteam. Na elke audit zetten wij het auditbeeld met dat kernteam om in concrete acties. Zij valideren dan of dat de juiste stappen zijn om hoger op de Safety Culture Ladder te komen. Waarbij ik overigens wil benadrukken dat het geen doel op zich is om een bepaalde SCL-trede te halen; dat is een gevolg. Het doel is een veilige organisatie te zijn en dat kun je meten met behulp van die ladder. Waar het ons echt om gaat, is dat iedereen elke dag veilig thuiskomt, dat we met z’n allen gaan leren en verbeteren. Dus dat we gewoon een heel fijne werkgever en opdrachtgever worden en blijven.”

“Wanneer ben je nu wel of niet veilig bezig? Als je dat vraagt krijg je honderd verschillende antwoorden. Daardoor hebben mensen nog geen duidelijk handelingsperspectief.”

“Tot slot zijn we op dit moment bezig met het vaststellen van een duidelijk gedragskader. Dat heeft te maken met het handelingsperspectief dat we mensen willen bieden. Bij Vitens werken allemaal mensen die veilig werken onbewust al heel belangrijk vinden. Kinderen en bejaarden drinken ons water, voedselproducerende bedrijven gebruiken ons water, ziekenhuizen gebruiken ons water. We snappen allemaal dat ons werk impact heeft en dat we uiteindelijk hetzelfde doel nastreven: dagelijks zorgen voor schoon drinkwater uit de kraan. Dus onbewust hebben we veiligheid hoog in het vaandel. We hebben alleen nog niet helder hoe veiligheid er dan uit moet zien. Wanneer ben je nu wel of niet veilig bezig binnen Vitens? Als je dat vraagt, krijg je honderd verschillende antwoorden. Daardoor hebben mensen nog geen duidelijk handelingsperspectief. We hebben ons voor 2026 ten doel gesteld dat alle medewerkers weten hoe veiligheid eruit ziet. Want als dat niet duidelijk is, hoe ga je een ander daar dan op aanspreken?”

Programmamanager Paul Meijer (Vitens) over de samenwerking met Learn2BSafe:

“Inhoudelijk weten ze waar ze het over hebben. Je merkt dat ze veel over de vloer komen bij partijen met een heel hoog veiligheidsbewustzijn. Ze werken vanuit een brede kennis op het gebied van veiligheid, maar ook vanuit hun eigen audit-ervaring. Ze verzorgen de SCL-audits niet bij ons, maar omdat ze wel auditor zijn op die norm, kunnen ze ons goed adviseren over zinnige interventies die passen bij het niveau van onze organisatie.”

“Ik vind het ook fijn dat het ze niet gaat om het geven van een vaste training of het aanbieden van een afgebakend product. Ze zijn telkens bereid om dat aan te pakken wat op ons pad komt. Daar zijn ze heel flexibel en pragmatisch in. We zijn begonnen aan een traject waarbij we zelf ook vaak niet weten wat de volgende stap wordt. Bij Paul en Hepke had ik al vanaf het begin het vertrouwen dat we de weg samen kunnen bewandelen. Of we na de volgende bocht nu linksaf of rechtsaf moeten.”